Psychologia ekonomiczna: jak wybrać kredyt w racjonalny sposób?

Spis treści:
Primary Item (H2)

W czwartej części naszego cyklu poświęconego psychologii pożyczania zajmiemy się zagadnieniem, którego zrozumienie - w znaczący sposób - ułatwia podejmowanie decyzji finansowych. Na podstawie badań naukowych pokażemy jakie czynniki wpływają na wybory podejmowane przez konsumentów. Przeanalizujemy ponadto realistyczny przykład sytuacji, w której stajemy przed koniecznością porównania podobnych ofert.

Pożyczka ratalna jako wielokryteriowy wybór

Na gruncie psychologii ekonomicznej zostało udowodniono, że ludzie, którzy muszą dokonać wyboru spośród opcji o wielu atrybutach, przyjmują diametralnie różne strategie poznawcze (Bettman, Luce i Payne, 1998). Możemy podzielić je na dwie grupy:

  • strategie decydowania na podstawie wszystkich dostępnych informacji
  • heurystyki podejmowania decyzji.

Pierwszy typ strategii stosują osoby, które w swoich poczynaniach starają się kierować chłodnymi kalkulacjami, żelazną logiką i zdrowym rozsądkiem. Takiemu podejściu sprzyja również dysponowanie wystarczającą ilością czasu i łatwy dostęp do informacji o parametrach produktu finansowego.

Heurystyki podejmowania decyzji zakładają minimalny nakład wysiłku poznawczego i maksymalizację rezultatu. Istnieją różne teorie, wyjaśniające dlaczego ludzie tak często posługują się heurystykami w codziennym życiu. Część badaczy skłania się ku temu, że takie podejście wynika wprost z lenistwa właściwego naszemu gatunkami. Inni twierdzą, że przyczyn powszechnego stosowania heurystyk należy dopatrywać się w ich skuteczności.

W odniesieniu do decyzji finansowych, posługiwanie się heurystykami bez wątpienia zwiększa ryzyko dokonania niekorzystnego wyboru. Wiele zależy jednak od tego, jakich wskaźników użyjemy w celu oceny efektywności tychże decyzji.

Niższy całkowity koszt czy niższe RRSO – co wybrać?

W celu zilustrowania różnych strategii podejmowania decyzji finansowych, posłużmy się następującym przykładem:

Konsument poszukuje pożyczki w kwocie 43 500 zł i po wstępnej selekcji rozważa dwie oferty, przedstawione przez bank A i bank B.

BankOkres spłatySuma spłatMiesięczna rataRRSOMiesięczny koszt
A48 mies.50 112 zł1 044 zł7,3%137,75 zł
B24 mies.49 128 zł2 047 zł12,6%234,90 zł
Tabela 1: Przykładowe porównanie dwóch ofert

Wyjaśnijmy pokrótce terminy, które zostały wykorzystane w powyższym przykładzie:

  • Sumę spłat otrzymujemy mnożąc miesięczny koszt przez liczbę rat i dodając do tej kwoty wypłacony kapitał, czyli 43 500 zł.
  • RRSO (rzeczywista roczna stopa oprocentowania) to wskaźnik, określający średnią kwotę pobieraną przez pożyczkodawcę na jednostkę czasu (tutaj: jeden rok), wyrażony jako procent pożyczonej kwoty. Wskaźnik ten uwzględnia, że pożyczona kwota zwiększa się, gdy dodawane są odsetki i zmniejsza się, gdy dokonywane są spłaty.
  • Miesięczny koszt obejmuje wszystkie koszty ponoszone przez pożyczkobiorcę w ramach pojedynczej raty. Po odjęciu tych kosztów od wysokości raty, otrzymujemy spłacaną co miesiąc kwotę kapitału początkowego.

Oferta A kontra oferta B – która opłaca się bardziej?

Zanim znajdziemy odpowiedź na to pytanie, przyjrzyjmy się podstawowym konfliktom, które będziemy musieli rozstrzygnąć:

  • Oferta A posiada dłuższy okres spłaty (48 miesięcy) - ale miesięczna rata jest niższa
  • Oferta B gwarantuje niższy całkowity koszt zobowiązania (49 128 zł kontra 50 112 zł)
  • Oferta A charakteryzuje się niższym RRSO (7,3%) oraz niższym miesięcznym kosztem
  • Oferta B posiada wyższe RRSO (12,6%) wynikające pośrednio z krótszego okresu spłaty.

Z punktu widzenia konsumenta, który przyjmuje strategię decydowania w oparciu o wszystkie dostępne informacji, najkorzystniejszym wyborem będzie opcja A, ponieważ przypisane jest do niej niższe RRSO oraz niższy miesięczny koszt.

Jednak założenie, że konsumenci zawsze starają się podejmować racjonalne wybory, wydaje się z gruntu fałszywe. Wystarczy, że konsument przyjmie perspektywę konta sumarycznego kosztu, przez co księgowanie umysłowe doprowadzi go do wniosku, że bardziej opłaca się opcja B – ponieważ suma spłat jest niższa, co pozwala mu zaoszczędzić blisko 1 000 zł.

Jeśli księgowość umysłowa w swoich kalkulacjach skorzysta z konta okresowego budżetu, uwydatnią się zalety oferty A – miesięczne obciążenie dla domowego budżetu będzie bowiem niższe. Jednocześnie, pojawi się kolejna wątpliwość: dlaczego nie wybrać oferty B, skoro okres, w którym budżet będzie obciążony, wyniesie tylko 24 miesiące, a nie 48 miesięcy?

Cały konflikt można sprowadzić do znalezienia odpowiedzi na pytanie o to, czy istotniejsza jest dla nas waga i uciążliwość krótkoterminowego obciążenia budżetu, czy może większe znaczenie mają dla nas długoterminowe korzyści, płynące ze zredukowania okresu spłaty.

Strategie wybierania kredytu – porównawcza kontra nieporównawcza

Badania przeprowadzone pod kierunkiem Ranyarda w 2006 roku na grupie 32 uczestników wykazało, że strategie przyjmowane przez pożyczkobiorców można podzielić na dwa typy:

  • porównawcze
  • nieporównawcze.

Zacznijmy od nie-porównawczych strategii decydowania: w badanej grupie przeważała najprostsza heurystyka, którą można streścić hasłem: „wybierz niższe RRSO!”. Niektórzy badani twierdzili, że w ten sposób z pewnością wybiorą opcję, w której całkowity koszt będzie najniższy. Nie trzeba dodawać, że takie rozumowanie jest oparte na fałszywych przesłankach. Rzeczywista roczna stopa oprocentowania to w końcu kapryśny i zawodny wskaźnik, w dużym stopniu podatny na manipulowanie okresem spłaty.

Infografika: strategia porównawcza vs. strategia nie-porównawcza.

Uczestnicy badania, którzy przyjęli strategie porównawcze, kierowali się głównie sumą spłat, wysokością miesięcznej raty oraz okresem spłaty (Raynard, 2006). Kontynuacja badań doprowadziła ich autorów do następującej konkluzji: rzeczywista roczna stopa oprocentowania jest głównym kryterium wyboru pożyczki, przy czym waga tego kryterium jest moderowana przez łączną kwotę do spłaty. (McHugh, Raynard i Lewis, 2011).

Rola oprocentowania przy podejmowaniu decyzji

Wpływ wysokości oprocentowania na decyzje konsumentów od dawna interesuje psychologów ekonomicznych i ekonomistów. To, że dziś w Polsce istnieje prawny wymóg przedstawiania pożyczkobiorcy informacji o oprocentowaniu i RRSO, zawdzięczamy nie wspaniałomyślności tego czy owego rządu, ale pewnemu amerykańskiemu psychologowi węgierskiego pochodzenia.

George Katona i jego odkrycie.

George Katona, bo to o nim mowa, dokonał w latach ‘60 ubiegłego wieku szokującego odkrycia: większość konsumentów nie zna stopy oprocentowania samodzielnie zaciągniętego zobowiązania! (Katona, 1975). To odkrycie dało amerykańskim ustawodawcom impuls, by zmusić pożyczkodawców do ujawniania rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania. Wraz z upływem lat ten wymóg przybrał międzynarodowy charakter, a prawo konsumentów do informacji zaczęło być respektowane.

Oczywiście, kierowanie się zasadą „bierz najniższe RRSO!” przynosi często pozytywne skutki. Warto jednak uczciwie postawić sprawę: konsumenci często nie rozumieją, czym jest RRSO i jak interpretować ten wskaźnik. Ba, nie rozumieją tego także niektórzy dziennikarze ekonomiczni, a nawet sami ekonomiści. Niektórzy są przekonani, że RRSO równe 10% oznacza, że oprocentowanie zawsze wyniesie 10% pożyczonej kwoty, niezależnie od długości okresu spłaty. Jeszcze inni pozostają w przeświadczeniu, że podstawą obliczania RRSO jest kapitał początkowy, a nie średnia pożyczona kwota (McHugh, 2011).

Znaczenie kosztów pozaodsetkowych i całkowitego kosztu

Kolejne miary opłacalności pożyczania, które bierzemy pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, to:

  • koszty pozaodsetkowe
  • całkowity koszt kredytu.

Użyteczność tych kryteriów jest naturalnie ograniczona, gdyż stanowią miary bezwzględne, niezależne od okresu spłaty, a zatem – nieprzydatne w ewaluacji inter-temporalnych opcji. Mimo to, stanowią one jednak istotne uzupełnienie dla innych kryteriów, ponieważ wpasowują się w intuicyjny sposób myślenia o kredycie. Ponadto:

  1. Całkowity koszt pozwala skuteczniej dobierać okres spłaty w przypadku kredytu odnawialnego (Ranyard i Craig, 1993).
  2. Ujawnianie całkowitego kosztu wraz z okresem spłaty zwiększa prawdopodobieństwo terminowej spłaty zobowiązania (McHugh, 2011).

Ten temat zostanie poruszony szerzej podczas omawiania rekomendacji dla instytucji regulujących rynki kredytowe.

Podsumowanie

Przeprowadzony przegląd badań naukowych, dotyczących ostatniej fazy procesu wybierania pożyczki, pozwolił zidentyfikować dwie główne strategie, którymi posługują się pożyczkobiorcy. Na realistycznym przykładzie pokazaliśmy, że opłacalność danej oferty jest często względnym pojęciem. Wybór optymalnego rozwiązania wymaga analizy wielu czynników, dlatego przeanalizowaliśmy znaczenie oprocentowania i kosztów pozaodsetkowych z punktu widzenia psychologii ekonomicznej.

Źródła:

Jeremi Dobrowolski
Autor:
Jeremi Dobrowolski
data publikacji:
03/11/2021

podziel się ze znajomymi

guest
0 Odpowiedzi
Inline Feedbacks
Wyświetl wszystkie komentarze
Midas24 © Wszelkie prawa zastrzeżone.
2022