Nadmierne zadłużenie i jego przyczyny z perspektywy psychologii ekonomicznej

Spis treści:
Primary Item (H2)

Klasyczna definicja ekonomii autorstwa Lionela Robbinsa mówi, że to nauka o wykorzystywaniu ograniczonych zasobów mających alternatywne zastosowania. Trafność takiego sposobu rozumienia ekonomii widać najdobitniej na przykładzie posiadanych przez nas pieniędzy. Ich ilość jest ograniczona, a alternatywne zastosowania pieniędzy można mnożyć w nieskończoność. Każdy domowy budżet podlega pewnym obciążeniom, wynikającym z konieczności zaspokajania potrzeb.

Zdarzają się sytuacje, w których terminowe spłacanie rat przestaje być priorytetem. Taki stan określamy jako nadmierne zadłużenie. Czynniki sprzyjające jego powstawaniu zidentyfikowała już w 1988 roku brytyjska socjolog Janet Ford. Są to: otoczenie ekonomiczne i społeczne; indywidualna sytuacja finansowa oraz czynniki psychologiczne, wiążące się z wymienionymi wcześniej przyczynami.

Czynniki makroekonomiczne i społeczne a ryzyko nadmiernego zadłużenia

Zbierając materiały do monografii Zadłużone społeczeństwo: kredyt i dług w latach ‘80 badaczka z Uniwersytetu w York przeprowadziła 40 wywiadów z nadmiernie zadłużonymi konsumentami. Z rozmów płynął spójny przekaz: bezpośrednią przyczyną popadnięcia w długi było (w większości przypadków) nadwyrężenie już i tak napiętego domowego budżetu (Ford, 1988). Zadłużeni konsumenci obwiniali o swoje położenie – między innymi: niekorzystną koniunkturę na rynku pracy; wysokie koszty utrzymania nieruchomości i problemy rodzinne.

Czynniki sprzyjające nadmiernemu zadłużeniu.
Czynniki sprzyjające nadmiernemu zadłużeniu.

Inni badacze również chętnie eksplorowali problematykę nadmiernego zadłużenia. Na początku lat ‘90 ubiegłego stulecia najczęściej wskazywanymi przyczynami popadnięcia w długi były:

  1. Spadek dochodów i/lub sytuacje losowe (takiej odpowiedzi udzieliło 34% respondentów)
  2. Zbyt niskie zarobki (25% respondentów)
  3. Nieprzewidziane wydatki (10% ankietowanych)
  4. Przypadkowo niezapłacone rachunki (8% badanych).

Abstrahując od wiarygodności odpowiedzi, udzielanych przez uczestników ankiety, zdecydowanie istotniejsze ustalenia badaczy dotyczą relacji pomiędzy poziomem osiąganych dochodów a nadmiernym zadłużeniem.

  • 10% spośród najmniej zarabiających konsumentów było nadmiernie zadlużonych
  • Nadmierne zadłużenie stwierdzono zaledwie u 1% konsumentów zarabiających powyżej średniej krajowej

W przeprowadzonym badaniu nadmierne zadłużenie było także skorelowane z liczbą posiadanych dzieci, skłonnością do zaciągania zobowiązań oraz brakiem lęku przed odsetkami za zwłokę (Berthoud, Kempson, 1992).

Czynniki związane z osobistą sytuacją finansową a zadłużenie

Współczesne badania potwierdzają ustalenia dotyczące powszechności zadłużania się ponad miarę. Dane pochodzące z Wielkiej Brytanii są wręcz alarmujące. W 2011 roku aż 13% Brytyjczyków przeznaczało więcej niż 30% zarobków wyłącznie na spłatę kredytów konsumenckich, bez uwzględniania zobowiązań zaciąganych na cele mieszkaniowe. Odsetek konsumentów, którzy posiadali ponad trzymiesięczne opóźnienie w spłacie zobowiązań, wynosił 7% (Department of Business, Information and Skills, 2012).

Statystyki dotyczące zadłużenia: Wielka Brytania i Francja.
Statystyki dotyczące zadłużenia Brytyjczyków i Francuzów.

Dane pochodzące z Francji również wskazują na wagę czynników związanych z osobistą sytuacją finansową w kontekście powstawania nadmiernego zadłużenia. W ubiegłej dekadzie średnia, roczna liczba konsumentów zmagających się z nadmiernym zadłużeniem wynosiła nawet 250 tysięcy osób (Banque de France, 2014). Francuscy badacze zidentyfikowali następujące czynniki, warunkujące predyspozycje do nadmiernego zadłużania się:

  • niskie zaangażowanie w zarządzanie osobistymi finansami
  • niska skłonność do oszczędzania i brak chęci stworzenia „poduszki finansowej”
  • traktowanie pożyczania jako substytutu zarabiania.

Średni czas, który upłynął od pojawienia się trudności finansowych do podjęcia decyzji o poszukiwaniu pomocy, wyniósł co najmniej 15 miesięcy w przypadku ponad 50% respondentów. Tak długi czas reakcji konsumentów może wiązać się pośrednio z tym, że istnieje związek pomiędzy poziomem edukacji finansowej a poziomem zadłużenia (Gathergood, 2012).

Czynniki psychologiczne sprzyjające nadmiernemu zadłużaniu się

Badanie podłużne przeprowadzone na przełomie XX i XXI wieku rzuciło nieco światła na różnice osobowościowe między osobami zadłużonymi a osobami wolnymi od długu. Dane zostały pozyskane i porównane ze sobą trzykrotnie, w równych odstępach czasu. Zidentyfikowano dwie zmienne poprzedzające – czyli sugerujące przyczynowość, ale nie pozwalające o niej przesądzać. Były to:

  • niższy poziom osiąganych dochodów
  • większa preferencja czasowa dla szybkiego wydawania pieniędzy

Związek między zadłużaniem się a indywidualnymi predyspozycjami i postawami przejawia się również w konsekwencjach posiadania nadmiernego długu, do których zaliczają się:

  • niskie umiejętności zarządzania finansami osobistymi
  • skrócenie horyzontu planowania
  • zmniejszona niechęć do zadłużania się
  • wzrost skłonności do natychmiastowego wydawania zarobionych pieniędzy.

Powiązania pomiędzy czynnikami psychologicznymi a skłonnością do zadłużania się wymagają dalszych badań naukowych (Webley, Nyhus, 2001). Wczesne wykrywanie tendencji do ryzykownych zachowań finansowych pozwala szybciej i skuteczniej reagować systemowo. Utrata kontroli nad własnymi finansami, związana ze zbyt szybko narastającym długiem, w zdecydowany sposób pogarsza jakość życia i generuje niepotrzebne obciążenie dla konsumenta i jego najbliższych.

Podsumowanie

W dobie łatwego dostępu do kredytu - edukacja finansowa jest potrzebna bardziej, niż miało to miejsce kiedykolwiek wcześniej. Wiedza i umiejętności praktyczne z zakresu finansów osobistych pozwalają zminimalizować ryzyko zadłużania się ponad miarę. Badania naukowe pokazują czarno na białym, że poszukiwania winnego naszych problemów finansowych powinniśmy zacząć od… siebie. Czynniki makroekonomiczne, takie jak ogólna koniunktura czy sytuacja na rynku pracy, determinują ryzyko popadnięcie w długi jedynie w niewielkim stopniu.

O ile pozostajemy bez wpływu na wypadki losowe, o tyle w naszych rękach leżą wszelkie decyzje dotyczące domowego budżetu. Z punktu widzenia psychologii ekonomicznej, aby uniknąć nadmiernego zadłużania się, należałoby – przede wszystkim – ograniczyć tendencję do identycznego traktowania pożyczonych i zarobionych pieniędzy, a także do ich natychmiastowego wydawania.

Źródła:

Jeremi Dobrowolski
Autor:
Jeremi Dobrowolski
data publikacji:
05/11/2021

podziel się ze znajomymi

guest
0 Odpowiedzi
Inline Feedbacks
Wyświetl wszystkie komentarze
Midas24 © Wszelkie prawa zastrzeżone.
2022